Een van de belangrijkste drijfveren van de familie Karstanje was steeds de strijd tegen sociaal onrecht tegen fascisme en tegen oorlog. Vanuit deze ideologie streefde deze Schiedamse familie naar een gelijkwaardige maatschappij voor iedereen.

Een strijdbare familie

Hubertus, werkzaam als metaalarbeider en vrijwel al zijn directe familieleden, waren lid van de Communistische Partij Holland. De moeder van recht, M. Karstanje – Knoppert – opoe Karstanje – zette zich bovendien actief in voor de Wereld Vrouwenbeweging en organiseerde demonstraties. Hubertus’ broer Bram vocht later in Spanje tegen het Franco bewind.

Opvangadres voor Joodse en politieke vluchtelingen

Door het opkomend fascisme in Duitsland weken vele Joodse en politieke vluchtelingen uit naar Nederland. Het huis van Hubertus Karstanje fungeerde als opvangadres, vanwaar vluchtelingen verder gebracht werden naar definitieve onderduikadressen. Enkelen vonden via de Merwedehaven in Rotterdam een transport naar Verenigde Staten.

Nederland waarschuwen

Om Nederland te waarschuwen tegen het gevaar van het nationaal-socialisme stencilde en verspreidde Hubertus pamfletten en organiseerde hij bijeenkomsten. In Nederland waren dat illegale activiteiten, omdat de Nederlandse politiek Duitsland nog steeds zag als een bevriende natie.

Op zaterdagen en woensdagmiddagen organiseerde hij sportactiviteiten en filmvoorstellingen voor de jeugd. Bij het vakbondsgebouw van de Sociaal Democraten en op de Koemarkt in Schiedam probeerde hij arbeiders te winnen voor zijn strijd.

Voor alle kinderen

Zijn vrouw – Adriana van Leeuwen had er het moeilijk mee dat hij nooit thuis was en zij vond dat hij meer aan zijn kinderen moest denken. Hubertus antwoordde dan: ‘ik doe het voor alle kinderen’. Een uitsprak die hij in de oorlog herhaalde als zijn vrouw bang was dat hij opgepakt zou worden.

Ook na de Duitse inval

Na de Duitse inval in Nederland richtte Hubertus zich vanuit de Communistische Partij steeds sterker op de strijd tegen het nationaal-socialisme. Hubertus’ moeder werd ook actief in de verzetsgroep De Waarheid. Zij verzorgde vanuit haar woonhuis anti-fascistisch drukwerk en riep op voor de strijd tegen het antisemitisme en de Arbeitseinsatz. De familie hielp onderduikers en zorgde voor persoonsbewijzen.

Zo vader zo zoon en dochter

Zijn zoons Abraham Jacobus (1919) en Frederik (1926) waren vanuit hun functie bij de Nederlandse Spoorwegen actief betrokken bij de sabotage van troepentransporten en het verzet tegen de deportatie van Joodse gevangenen die in Loods 24 van de Rotterdamse haven bijeengedreven waren.

Bram nam ook deel aan de verdediging van de Maasbruggen te Rotterdam. Dit verzet was de aanleiding voor de nazi’s om Rotterdam te bombarderen.

Frederik moest onderduiken, maar werd verraden en opgepakt door de Schiedamse politie. Tijdens het verhoor werd hij zo zwaar gemarteld dat hij voor het leven verlamd geraakte.

Hubertus’ dochter Els (1922) was lid van de jongerenbeweging van de Communistische Partij. Zij distribueerde De Waarheid – de illegale communistische krant – die  zich keerde tegen de Duitse overheersing en het nationaal-socialisme. Ook inde Els giften voor de verzetsbeweging. Daarnaast hielp zij met het stencilen en het verspreiden van pamfletten en bracht zij onderduikers naar veilige adressen.

Voor de eerste keer opgepakt

Na de arbeidersstaking in februari 1941 werd Hubertus door de nazi’s opgepakt en beschuldigd van ophitsing en lidmaatschap van een verboden partij. Door een vergissing werd hij echter weer vrijgelaten. Zijn broer Jan werd eveneens opgepakt en gedeporteerd naar Sachsenhausen, maar overleefde de oorlog.

Voor de tweede maal gearresteerd

Hubertus werd te werkgesteld in Middelbeer in Noord Brabant in ruil voor een uitkering. Na een half jaar werd hij daar voor de tweede maal gearresteerd door de nazi’s Zijn moeder opoe Karstanje had inmiddels zijn activiteiten in Schiedam overgenomen.

Schoorl en St Michielsgestel

Hubertus werd gevangen gezet in Schoorl (Noord Holland). Daarna werd hij overgebracht naar Amersfoort, waar hij het erg slecht had. Het weinige brood dat hij daar kreeg deelde de communistische Karstanje met een pastoor uit Bergen op Zoom die in het kamp ziek geworden was en zich door zijn eigen geloofsgenoten in de steek gelaten zag.

Vervolgens belandde Hubertus in het gijzelingskamp St. Michielsgestel. Verzetsmensen wisten te regelen dat hij bezoek kon ontvangen van zijn vrouw Jaan en dochter Els. Zij zouden hem daar voor de laatse maal zien.

Vught en Dachau

Hubertus werd overgebracht naar kamp Vught en vandaar uit naar Dachau. In gecensureerde en in het Duits vertaalde brieven aan zijn familie schrijft hij over het tekort aan voedsel en waarschuwt hij hen voor mogelijke represailles.

(…) Jaan, mit groszer Sehnsucht sehe ich ihrem Briefe entgegen. Du schreibst über ein Paket schicken, merket euch um keine Briefe, Geld oder Photos bei zu legen, dass ist verboten. Essen kochen ist nicht möglich bei uns wie gern ich auch Bohnen und Erbsen essen will. Rechnet damit dasz ein Paket wochenlang unterwegs sein kann, also gut verpacken.

(…) Els und Andries dank für ihren Brief. Mit groszer Sehnsucht sehe ich die Zeit entgegen wieder bei euch zu sein.

(…) Ich mache nochmals darauf aufmerksam dasz jeglieche Zusendung von Briefen, Geld, Bildern u.s.w. in Häftlingspaketen offen oder versteckt verboten ist. Bei Zuwiderhandlung wird künftig das betreffende Paket beschlagnahmt und gegen den Absender Strafanzeige erstattet. Haltet euch gut und unterstützt einander. Herzl Grüsse von ihrem lieb habenden Mann und Vater.

Hubert

De leefomstandigheden in Dachau werden steeds slechter. Op 27 januari 1945 overlijdt Hubertus Karstanje nadat een epidemie van vlektyfus was uitgebroken. Op 19 juni 1944 had hij nog vanuit Konzentrationslager 3K aan zijn vrouw geschreven:

Wie du siehst sind wie wieder umgezogen aber jetzt ein wenig weiter vom Hause. Mit mir geht alles gut und ich hoffe mit euch das selbe. Meine liebe Jaan, ich hatte gehofft meinen 50 Geburtstag zu Hause In Holland feiern zu dürfen, aber leider ist solches nicht möglich und werd ich den Tag allein in Dachau verüben am 15 Juni und bin sicher in 1945 diesen Tag bei Dir.

---

Elsje Adriana Schalker - Karstanje is de oudste dochter van Hubrecht Karstanje samen met Harry J. Kraaij stelde zij dit artikel samen.

Harry Kraaij is kunsthistoricus en tekstschrijver. Hij voerde diverse opdrachten voor de Anne Frank Stichting uit.

Els Karstanje treedt vaak op als voorlichtster op scholen, zij vertelt over verzetsactiviteiten van haar en van haar familie maar zij legt ook verbanden met het hedendaags neonazisme en vreemdelingenhaat. Els is jarenlang bestuurslid geweest van het Zuid-Hollands Verzetsmuseum te Gouda.